Een wijnthema waar al vele duizenden bladzijden over geschreven zijn en waar al ontelbare onderzoeken aan gewijd zijn is de herkomst van druivenrassen. Vaak heeft men wel een vermoeden wat de oorsprong van een druif is maar duurt het jaren eer men deze objectief in kaart kan brengen. Met de blauwe primitivo uit Puglia is het niet anders gegaan.

De primitivo is een blauw druivenras uit Puglia (de hak van de Italiaanse laars) dat bij vele wijnliefhebbers goed in de smaak valt omwille van de vlotte drinkbaarheid en intense fruitigheid. Aangezien voldoende warmte een noodzakelijke voorwaarde is om deze druif helemaal rijp te krijgen is het zuiden van Italië haar ideale biotoop.

Wegens het totale gebrek aan oude schriftelijke bronnen die de druif vermelden wist men al vele jaren dat de primitivo geen autochtoon Italiaans ras was en dus slechts de laatste eeuwen vanuit een ander land binnengebracht was. Het land van oorsprong was echter nooit duidelijk. Sinds de jaren zestig van de twintigste eeuw vermoedde men al dat de primitivo omwille van haar uitzicht en andere kenmerken dezelfde druif was als of minstens sterk verwant was aan de Californische zinfandel. Het was echter maar in 2002 dat onderzoekers aan de Davies universiteit in Californië de echte familieverbanden tussen beide druiven ontmaskerden via DNA-onderzoek. De zinfandel en de primitivo bleken inderdaad genetisch identiek en hebben dezelfde 'moederdruif', namelijk de Kroatische druif crljenak kastelanski. Volgens sommige bronnen zou deze crljenak in het begin van de negentiende eeuw eerst naar Californië verhuisd zijn en daarna in de twintigste eeuw door Italiaanse migranten die terug naar huis keerden naar Puglia meegenomen zijn. Andere - Italiaanse - bronnen vermelden dan weer dat de primitivo al in de achttiende eeuw rechtstreeks van Kroatië werd binnengebracht.

Hoe het ook weze, één ding staat vast. Het is door het enorme succes dat zinfandel vanaf circa 1985 kende in Californië dat wijnliefhebbers nadien ook de Italiaanse primitivo zijn gaan (her)waarderen. Het is zeker niet overdreven te stellen dat primitivo zo vanaf 1990 aan een ware renaissance bezig is.

In vergelijking met de twee andere lokale druiven negroamaro en uva di troia is primitivo misschien de meest consumentvriendelijke omwille van haar rijk maar zacht karakter. Het rijp donker fruit (bessen en/of pruimen) komt steeds mooi tot uiting in zowel de geur als de smaak en voeg daarbij nog zachte tannines, een laag tot medium zuurgehalte en de succesingrediënten zijn bekend. Wel is het zo dat primitivo in de zuiderse zon zeer snel rijpt en gauw veel natuurlijke suikers ontwikkelt waardoor je na de gisting vaak een flink alcoholgehalte bekomt. Het zijn dus behoorlijk hartverwarmende wijnen. Wel slaagt men er steeds beter in om de alcohol te temperen en voldoende (zuren)frisheid te bewaren om het rijpe fruit te ondersteunen.

Er zijn meerdere appellaties in Puglia die primitivo toelaten (zoals DOC Aleatico di Puglia of de DOC Gioia del Colle) maar de bekendste (en beste) is toch wel de in 1974 gecreëerde DOC Primitivo di Manduria. Deze appellatie strekt zich uit over de twee provincies van Taranto en Brindisi. Hier speelt de primitivo steeds een verplicht solonummer wat zowel een fruitige droge rode wijn als een zeldzamere (al dan niet versterkte) zoete rode wijn kan opleveren.